Page 54 - Demo

t%u00eb ishin qendra zejtaro-tregtare, t%u00eb organizuara n%u00eb korporata (esnafe) sipas profilit t%u00eb prodhimit, me nj%u00eb mbules%u00eb fetare. Esnafet, ashtu si n%u00eb Per%u00ebndim, kishin rregulloret e tyre q%u00eb caktonin %u00e7mimet, cil%u00ebsin%u00eb, marr%u00ebdh%u00ebniet me esnafet e tjera. P%u00ebrgatitja e zejtar%u00ebve ndiqte disa hapa: nga nx%u00ebn%u00ebs (%u00e7irak), n%u00eb ndihm%u00ebs (kallfa), te mjesht%u00ebr (usta).N%u00eb rrafshin politik, ushtarak, civil dhe fetar, pushteti i sulltanit ishte i pakufizuar.Sulltani konsiderohej drejtuesi i komunitetit islam t%u00eb bot%u00ebs dhe qeveriste duke mb%u00ebshtetur n%u00eb ligjin e shenjt%u00eb t%u00eb Kuranit (sheriat) dhe n%u00eb ligjet, kanunet dhe ferman%u00ebt e sulltan%u00ebve, t%u00eb cilat nuk duhet t%u00eb binin ndesh me sheriatin. Pran%u00eb sulltanit ndodhej nj%u00eb k%u00ebshill perandorak (divani), i p%u00ebrb%u00ebr%u00eb nga kryeministri (veziri i madh) dhe ministrat, i cili hartonte dhe diskutonte projekte q%u00eb i paraqiteshin sulltanit p%u00ebr miratim. N%u00eb Shtetin Osman, pushteti administrativ, gjyq%u00ebsor dhe ai financiar ishin t%u00eb ndar%u00eb nga nj%u00ebri-tjetri, por n%u00eb duart e sulltanit. Popullsia jomyslimane ishte e organizuar n%u00eb disa komunitete, si: komuniteti ortodoks, hebre dhe ai armen. Kryetar%u00ebt e komunitetit mbanin lidhjet me shtetin.Mb%u00ebshtetja kryesore e sulltanit ishte ushtria. Ajo p%u00ebrb%u00ebhej nga dy nj%u00ebsi: ushtria qendrore, q%u00eb rrinte n%u00eb pallatin e sulltanit, dhe ajo provinciale. Kjo e fundit p%u00ebrb%u00ebhej nga zot%u00ebruesit e feudeve (spahinjt%u00eb).Kultura dhe artiN%u00eb shtetin e selxhuk%u00ebve, veprat letrare jan%u00eb shkruar n%u00eb gjuh%u00ebn perse, kurse veprat shkencore n%u00eb at%u00eb arabe. Gjuha dhe let%u00ebrsia turke huazuan nga k%u00ebto gjuh%u00eb. Let%u00ebrsia turke e k%u00ebsaj periudhe ndahej n%u00eb tri deg%u00eb t%u00eb m%u00ebdha: let%u00ebrsia e oborrit t%u00eb sulltanit, let%u00ebrsia mistiko-fetare dhe let%u00ebrsia popullore. Nd%u00ebr shkrimtar%u00ebt m%u00eb t%u00eb m%u00ebdhenj p%u00ebrmendim Mahmut Kashgarin, Edip Ahmetin etj. Kashgari hartoi nj%u00eb fjalor arabisht-turqisht n%u00eb dy v%u00ebllime (1074), kurse vepra e Ahmetit %u00ebsht%u00eb vler%u00ebsuar nga kritika si madh%u00ebshtore. Poet%u00ebt m%u00eb t%u00eb m%u00ebdhenj t%u00eb let%u00ebrsis%u00eb mistikofetare ishin Mevlana Xhelaledini dhe i biri. Zhvillimin m%u00eb t%u00eb madh let%u00ebrsia dhe arti e pat%u00ebn n%u00eb gjysm%u00ebn e dyt%u00eb t%u00eb shek. XV. Let%u00ebrsia filloi t%u00eb shkruhej n%u00eb gjuh%u00ebn e vjet%u00ebr turke (osmanishte). U nd%u00ebrtuan biblioteka dhe medrese. Medreseja e Bagdadit kishte 600 000 v%u00ebllime me libra. Vepra arkitekturore t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsishme ishin xhamit%u00eb, medreset%u00eb, karvansarajet dhe urat. Kisha e Sh%u00ebn Sofis%u00eb u kthye n%u00eb xhamin%u00eb kryesore t%u00eb Stambollit. N%u00eb trojet e kishave t%u00eb shkat%u00ebrruara u ngrit%u00ebn xhami si n%u00eb Durr%u00ebs etj. Sulltan Mehmet II Fatihu (pushtuesi) u p%u00ebrpoq t%u00eb lidhej me Per%u00ebndimin, duke pritur humanist%u00eb e dijetar%u00eb, midis t%u00eb cil%u00ebve ishte edhe piktori italian Xhentile Belini (Gentile Bellini), nga Venecia, t%u00eb cilin e lejoi t%u00eb pikturonte afreske dhe t%u2019i b%u00ebnte portretin e vet. Fjalorvak%u00ebf %u2013 prona t%u00eb institucioneve fetare islame dhe t%u00eb krishtera, t%u00eb cilat nuk prekeshin as nga sulltani.mylk %u2013 pron%u00eb private si sht%u00ebpi, kopsht, bah%u00e7e, q%u00eb mund t%u00eb shitej, t%u00eb blihej e t%u00eb trash%u00ebgohej lirisht.e dhjeta %u2013 nj%u00eb e dhjeta e prodhimeve bujq%u00ebsore q%u00eb bujku i jepte feudalit, shtetit apo kish%u00ebs.taksa p%u00ebr kok%u00eb %u2013 merrej nga meshkujt madhor%u00eb t%u00eb popullsis%u00eb jomyslimane, p%u00ebr t%u00eb siguruar fen%u00eb personale.taksa e bag%u00ebtive (xhelepi)%u2013 taks%u00eb p%u00ebr bag%u00ebtit%u00eb e imta dhe t%u00eb trasha, me %u00e7mime n%u00eb var%u00ebsi t%u00eb koh%u00ebs.medrese %u2013 shkoll%u00eb e mesme apo e lart%u00eb n%u00eb sistemin arsimor islam. Vler%u00ebsoni njohurit%u00eb tuaja%u2022 Pse u quajt Shteti Osman?%u2022 Tregoni n%u00eb hart%u00eb rrug%u00ebt e p%u00ebrparimit t%u00eb osman%u00ebve n%u00eb Ballkan.%u2022 Pse u zbatua faza e vasalitetit?%u2022 Duke u mb%u00ebshtetur te \p%u00ebrparimit t%u00eb shpejt%u00eb t%u00eb osman%u00ebve.%u2022 Bazuar te kjo rubrik%u00eb, gjykoni rreth pushtetit t%u00eb sulltanit.%u2022 Krahasoni esnafet me korporatat per%u00ebndimore.%u2022 Identifikoni disa tipare t%u00eb ve%u00e7anta t%u00eb organizimit shtet%u00ebror osman.52